Identyfikacja osób na podstawie odcisków palców jest to wciąż wiodąca wśród technik śledczych, ale czy na pewno skuteczna? Ile spośród skazanych siedzi w więzieniach niewinnie???
Mimo iż biometryka rozwija się bardzo szybko i uznaje coraz więcej modalności, najbardziej popularną (prawdopodobnie najstarszą) i wszystkim znaną metodą pomiaru jest wykorzystywana w technice kryminalistycznej daktyloskopia, czyli śledzenie kształtu linii papilarnych, która wchodzi także do coraz szerszego użytku w codziennym życiu przeciętnych obywateli. Pomimo pewnych niepokojących doniesień to wciąż daktyloskopia cieszy się największym zaufaniem opinii publicznej. Wiadomo, że od 1920 roku 22 osoby zostały skazane niewinnie na podstawie błędnego dopasowania odcisków palców (przez fachowców nazywanych odbitkami linii papilarnych), większość błędów została ujawniona jedynie przez bardzo szczęśliwy przypadek... Jednakże badania przeprowadzone w ostatnich latach w Stanach Zjednoczonych pozwalają przypuszczać, że w laboratoriach błędnie analizuje się nawet około 1000 przypadków rocznie! Stąd wynika, iż tak naprawdę nikt nie wie ile osób niewinnie skazanych na podstawie błędnie dopasowanych odcisków palców siedzi dziś w więzieniach... Pomimo, iż same odciski są absolutnie różne, to jednak wśród tysięcy i milionów... miliardów ludzi muszą zdarzać się znaczne podobieństwa co prowadzi do błędów we wciąż niedoskonałych metodach analizy, która jak się okazuje nie jest niezawodna.
Powrót do historii...
Obecnie nie można jednoznacznie wyznaczyć daty, kiedy odciski palców zostały użyte po raz pierwszy. W tym artykule możemy jednak krótko prześledzić najważniejsze wydarzenia w historii daktyloskopii.
W pierwszej części wspominaliśmy już on wątkach prehistorycznych (czyli powstałych jeszcze przed źródłami pisanymi), które różne źródła różnie datują. Najwcześniejsze odbicia linii papilarnych dłoni i stóp były sporządzone około 4000 lat temu, w czasie gdy w budowano egipskie piramidy. Jednakże fragment odcisku dłoni oceniany na 10 000 lat i nie uważany za ludzki, został znaleziony w stwardniałym błocie w jednym z egipskich wykopalisk.
Jak już wspomniano, atramentowe odciski były w Chinach bardzo popularne, te specyficzne podpisy widniały na oficjalnych dokumentach, opatrzone nimi były dokumenty o sprzedaży ziemi, kontrakty, pożyczki uznania długów. Najstarsze tak podpisane dokumenty pochodzą z trzeciego stulecia p.n.e., natomiast praktyka ta popularna była jeszcze w czasach nowożytnych. Pomimo, iż odciski były używane nawet w sprawach sądowych w celu potwierdzania tożsamości, między naukowcami nie ma zgody, co do świadomości Chińczyków odnośnie niepowtarzalności odcisków palców. Niektórzy sugerują, że praktyki te mogły oznaczać, iż ta szczególna forma kontaktu fizycznego z dokumentem mogła mieć znaczenie duchowe.
Prawdopodobnie najbardziej kontrowersyjnym i dziwnym w historii odcisków wydaje się być fakt, że odciski stóp i dłoni dzieci na „rachunku" finalizowały ich sprzedaż w szesnastowiecznych Chinach.
W Persji, już w czternastym wieku jeden z urzędników państwowych, lekarz, przyglądając się odciskom palców odbitych na różnych oficjalnych dokumentach stwierdził, że nie sposób znaleźć dwóch identycznych.
Lista nazwisk osób mających swój wkład w rozwój daktyloskopii jest dość długa, omówimy więc tylko te najbardziej istotne.
Badania linii papilarnych - czyli charakterystycznego układu bruzd na skórze (więcej poniżej) - nabrały tempa w XVIII w. Nehemiah Grew w swoim raporcie dla Towarzystwa Królewskiego w Londynie (Royal Society of London) z 1684 i zaraz po nim Govard Bidloo z Holandii w swojej książce na temat ludzkiej anatomii, przedstawili i zilustrowali swoje badania linii papilarnych oraz zagłębień pomiędzy nimi. Anatomicznym studium skóry zajmowali się także inni badcze europejscy tamtego okresu. W 1986 roku Marcello Malpighi opisał zagłębienia, pętle i spirale odbitek linii papilarnych. Książka J.C.A. Mayera Anatomische Kupfertafeln Nebst Dazu Gehorigen uważana jest za jeden z pierwszych oficjalnych zapisów o niepowtarzalności układu linii. Pracujący we Wrocławiu profesor anatomii Jan Ewangelista Purkinje (urodzony w Pradze), jako pierwszy opisał 9 podstawowych wzorów przebiegu linii papilarnych (1823).
 |
 |
|
Kontrakt pomiędzy Sir Herschelem i indyjskim biznesmenem Rajyadarem Konai. Na odwrocie dokumentu widnieje odbicie dłoni Konai. Bengal, Indie, 28 lipca 1858 |
Powodem pierwszego praktycznego zastosowania tej nowopowstającej nauki stał się wysoki poziom analfabetyzmu w Indiach, gdzie w 1858 roku, brytyjski zarządca W. Herschel, rozpoczął używanie odbitek dłoni, a następnie kciuków na dokumentach stwierdzających m.in. zawieranie umów. Było to początkowo podyktowane zupełnie nienaukowym podejściem, lecz raczej przesądem i zabobonnym stosunkiem lokalnej ludności do tak oznakowanych dokumentów, które pomogło Hershcelowi wyeliminować powszechne próby fałszerstw. W miarę jednak, jak rósł zasób zebranych odbitek stwierdził, iż faktycznie mogą one potwierdzić lub zanegować czyjąś tożsamość. Odciski stały się więc swoistym podpisem właściciela. Oprócz tego, Herschel rozpoczął pobieranie odbitek od wszystkich więźniów.
Na przełomie XIX i XX w. m. in. za sprawą szkockiego misjonarza i lekarza, H. Faulds'a, pracującego w Japonii, dokonał się znaczny postęp w dziedzinie daktyloskopii. Po serii dokładnych eksperymentów i badań utwierdził się w przekonaniu, że wzór linii na palcach bardzo był wysoce zróżnicowany, co więcej powierzchowne zranienia nie mogły go zmienić: po zagojeniu poprzedni wzór był odtwarzany ponownie.
Faulds opisał wzory w które formują się linie na palcach jako pętle, wiry i łuki. Podał też sposób pobierania dobrych odbitek na różnego rodzaju tabliczkach. Jednakże jego najważniejszym wnioskiem był ten, że wzór pozostaje niezmienny a utajone ślady pozostawione przez zabrudzone lub zatłuszczone palce na różnych obiektach mogą prowadzić do naukowej identyfikacji przestępców. Dr Faulds opublikował swoje spostrzeżenia w słynnym naukowym piśmie "Nature".
 |
| Dr Henry Faulds |
Bardziej znaną postacią w tej historii jest zapewne osoba Sir Francisa Galtona, który opracował statystyczny model analizy i identyfikacji odbitek oraz zachęcił do jego stosowania w medycynie sądowej. Charakterystyczne cechy, m.in. minucje, omawiane przez Galtona są w użyciu po dziś dzień. Zasada 3N, to prawo, które głosi że linie papilarne są niepowtarzalne, niezmienne i nieusuwalne (weryfikacja poniżej).
Sir Francis Galton Bardzo szybko pierwsza osoba została zidentyfikowana i skazana na podstawie odcisków palców pozostawionych na miejscu zbrodni. Stało się to w 1892 roku za sprawą argentyńskiego policjanta, który wcześniej przez rok studiował wyniki badań i obserwacji Galtona. Osobą tą była kobieta, Francisca Rojas.
Wkrótce zaczynają powstawać „banki danych" - rejestry odcisków palców - jako pierwsze w 1897 roku powstało Fingerprint Bureau w Kalkucie, pierwszy rejestr brytyjski powstał w 1901 roku, oczywiście w Scotland Yardzie. Rok później podobne instytucje zaczynają powstawać w USA. Daktyloskopia wchodzi do szerokiego żytku stając się podstawową techniką śledczą. Do 1946 roku FBI stworzyła około 100 milionów kart z odciskami palców w ręcznie utrzymywanych archiwach, do 1971 było ich juz 200 milionów... Wiele z tych kart było jednak powielanych, stąd faktyczna liczba zarejestrowanych osób oscylowała w granicach 25 - 30 milionów co i tak jest imponujące. Liczba ta dotyczyła przestępców i osób notowanych wprowadzonych do systemów komputerowych wraz z postępem techniki. Obecnie FBI używa systemu i bazy danych zwanej IAFIS, gdzie przechowuje odbitki linii papilarnych i kryminalne rejestry ponad 51 milionów przestępców oraz ponad półtora miliona zapisów odbitek innych osób.
Czym w istocie są linie papilarne?
Linie papilarne, inaczej dermatoglify, to specyficzny układ bruzd, które można znaleźć nie tylko u człowieka ale i u innych ssaków naczelnych. Znajdują się na wewnętrznej stronie dłoni, szczególnie na opuszkach palców, oprócz tego odnajdujemy je na palcach stóp, wargach, a u niektórych gatunków na spodniej stronie ogona. Jak do tej pory występowanie linii papilarnych stwierdzono jeszcze u... misia koala:) tudzież pewnych torbaczy (kangurów nadrzewnych) i u małpiatek (lemury). Miś koala jest na pierwszym miejscu gdyż jego odciski palców niesamowicie trudno odróżnić od ludzkich. Linie papilarne powstają przez wzniesienia i pofałdowanie epidermy, ich układ tworzy się u człowieka jeszcze w okresie prenatalnym, pomiędzy setnym a stu dwudziestym dniem od zapłodnienia komórki jajowej. Jest to wzór niepowtarzalny nawet u bliźniąt jednojajowych. Jednak na skutek pewnych schorzeń, wad genetycznych, czy leczenia nowotworów człowiek może ich nie posiadać lub stracić, są to jednak przypadki stosunkowo rzadkie.
 |
 |
 |
| wzór łukowy | wzór pętlicowy | wzór wirowy |
Wiele razy natura przekonuje, że wszystko ma w niej jakiś cel i sens, ale mało prawdopodobne, aby stworzyła linie papilarne specjalnie dla celów kryminologii i biometrii. Po co więc człowiekowi linie papilarne? Otóż, te inaczej zwane bruzdy epidermalne, służą wzmacnianiu wibracji wywołanych, kiedy opuszki palców muskają nierówną powierzchnię. Dzięki temu sygnały transmitowane do zakończeń nerwowych są „wyraźniejsze" i pozwalają lepiej rozpoznać fakturę. Bruzdy te pomagają w chwytaniu zarówno powierzchni szorstkich jak i mokrych i gładkich, mają więc duże znaczenie dla człowieka, a w szczególności dla osób posługujących się alfabetem Braille'a i podobnymi systemami.
System identyfikacji
Długo przed systemami komputerowymi stosowano ręczne metody klasyfikacji oparte na ogólnym przebiegu i ukształtowaniu linii. Różne systemy rozwinęły się w różnych krajach, jednak najbardziej popularne były systemy 10-palcowe: np. system Roscher'a rozwinął się w Niemczech i stosowany był również w Japonii, System Vucetich powstał w Argentynie i przyjął się w Ameryce południowej, system Henry'ego rozwinięty w Indiach używany był w większości krajów anglojęzycznych.
W systemie Henry'ego występują trzy podstawowe wzory układu linii: pętla, wir i łuk. Stanowią odpowiednio 60-70, 25-35 i 5 procent wszystkich odbitek linii papilarnych. Każdy z wzorów posiada różne wariacje: łuki mogą być gładkie lub namiotowe, wzory pętlicowe mogą być promieniowe (od kości promieniowej), lub łokciowe (od kości łokciowej), w zależności od tego, w którą stronę skierowany jest wzór. Wzory wirowe również mają wiele odmian, np. wiry podwójne, przypadkowe, gładkie, kieszeniowe itd.
Jednak najważniejsze w identyfikacji są wcześnie wspomniane minucje, czyli zestaw charakterystycznych cech, a właściwie punktów opisujących układ linii, czyli ich początki, zakończenia, rozwidlenia (pojedyncze, podwójne, jednostronne, dwustronne), żłączenia, oczka, styki, wyspy, haczyki itp. Poprzez porównanie ich rozmieszczenia z rozmieszczeniem wzorca można dokonywać identyfikacji osób. Prawo poszczególnych krajów określa liczbę i rodzaj minucji, czyli cech wspólnych, które muszą zostać jednoznacznie zidentyfikowane, aby dwie odbitki linii papilarnych uznać za tożsame. W Polsce potrzeba ich 12, chociaż w niektórych rzadkich i bardziej charakterystycznych przypadkach wystarczy ich mniej, na przykład gdy występują rzadkie haczyki. Minucje oznacza się zgodnie z ruchem wskazówek zegara, poniżej kilka przykładów:
|
początki |
koniec |
|
oczko |
punkt |
|
złączenie |
rozwidlenie |
|
odcinek |
styk boczny |
Podpis zostawiamy wszędzie!
Gdziekolwiek się poruszamy, chcąc czy nie, pozostawiamy mnostwo śladów. Odciski palców są jednymi z nich, a można je odnaleźć nie tylko na klamkach, dziś można je zdjąć z większości powierzchni. Nowoczesna technika pozwala zdjąć odciski palców nie tylko z puszek, szklanek, broni i tym podobnych przedmiotów o gładkiej powierzchni, ale i z papierosów, pościeli a nawet z ludzkiego ciała!
Tymczasem, zdaje się, że coraz częściej będziemy to robić świadomie. Na stronie Mnisterstwa Spraw Wewnętrnych i Administracji znajdujemy zapis: Od 29 czerwca 2009 r. wydawane w Polsce paszporty zawierać będą drugą cechę biometryczną tj. obok obrazu twarzy, zapis odcisków palców (...) Paszporty biometryczne w sposób wiarygodny określają związek pomiędzy dokumentem a jego posiadaczem, dzięki czemu ograniczają przestępczość związaną z kradzieżą tożsamości i fałszerstwami dokumentów. Jest to obowiązek nałożony przez Unię Europejską na wszystkie Państwa Członkowskie.
c.d.n.
NorThern